Ý nghĩa phong tục gói bánh Chưng xanh ngày Tết Nguyên đán

Sự tích bánh Chưng

Bánh Chưng đã không còn quá xa lạ với mỗi người dân Việt mỗi khi ngày Tết Nguyên đán cận kề. Dù cho bánh Chưng có thể xuất hiện trong những ngày thường, là những món quà ăn sáng, ăn vặt của học sinh, sinh viên nhưng bánh Chưng Tết vẫn có một sự thiêng liêng nhất định.

Sự tích bánh Chưng ngày Tết

Ngày xưa, sau khi đánh dẹp giặc Ân, Vua Hùng Vương thứ 6 có ý định truyền ngôi cho con. Nhân dịp đầu Xuân, vua Hùng họp các hoàng tử, và nói rằng: “Ai tìm được thức ăn ngon để bày cỗ có ý nghĩa, ta sẽ truyền ngôi cho”.

Các hoàng tử đua nhau tìm kiếm của ngon vật lạ dâng lên cho vua cha, với hy vọng được truyền ngai vàng. Trong khi đó, người con trai thứ 18 của Hùng Vương là Lang Liêu, tính tình hiền hậu nhưng vì mẹ mất sớm, thiếu người chỉ dẫn, nên ông lo lắng không biết tìm đâu ra đồ ăn hợp ý vua cha.

Sự tích bánh Chưng bánh Dày
Sự tích bánh Chưng bánh Dày

Đến một hôm, Lang Liêu được Thần báo mộng: “Này con, vật trong Trời Đất không gì quý bằng gạo, vì gạo là thức ăn nuôi sống con người. Con hãy lấy gạo nếp làm bánh hình tròn và hình vuông, để tượng hình Trời và Đất. Hãy lấy lá bọc ngoài, đặt nhân trong ruột bánh, để tượng hình Cha Mẹ sinh thành”.

Lang Liêu tỉnh dậy, vô cùng mừng rỡ, liền làm theo lời Thần dặn. Lang Liêu chọn gạo nếp thật tốt làm bánh vuông để tượng hình Đất, bỏ vào chõ chưng chín gọi là Bánh Chưng. Và ông giã xôi làm bánh tròn, để tượng hình Trời, gọi là Bánh Dàỵ. Còn lá xanh bọc ở ngoài và nhân ở trong ruột bánh là tượng hình cha mẹ yêu thương đùm bọc con cái.

Đến ngày hẹn, các hoàng tử đều đem thức ăn đến bày trên mâm cỗ, đâu đâu cũng là sơn hào hải vị. Hoàng tử Lang Liêu thì chỉ có bánh Chưng và bánh Dày. Vua Hùng Vương lấy làm lạ liền hỏi nguyên do.

Lang Liêu bèn mang chuyện Thần báo mộng để giải thích ý nghĩa của bánh Chưng – bánh Dày. Vua cha nếm thử, thấy bánh ngon, khen có ý nghĩa, nên truyền ngôi cho Lang Liêu.

Kể từ đó, mỗi khi đến Tết Nguyên Đán, thì dân chúng làm bánh Chưng và bánh Dày để dâng cúng Tổ Tiên và Trời Đất.

Như vậy bánh Chưng trong ngày Tết có ý nghĩa rất thiêng liêng với dân tộc Việt. Nó biểu chưng cho truyền thống tốt đẹp uống nước nhớ nguồn, lòng hiếu tháo với cha mẹ và tục thờ thần Trời Đất đã che trở con người. Đồng thời, hương vị bánh Chưng cũng là dấu ấn ẩm thực, thay lời nhấn mạnh tầm quan trọng của cây lúa và thiên nhiên trong nền văn hóa lúa nước.

Hộp quà Tết - Giỏ quà Tết
Hộp quà Tết – Giỏ quà Tết chuẩn Nhật – Vui Tết đoàn viên – An nhiên sức khỏe

Gói bánh chưng xanh ngày Tết

Bánh Chưng xanh vốn mang ý nghĩa thiêng liêng của đất trời nên cách gói bánh Chưng xanh ngày Tết cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng của người làm.

  • Gạo nếp: loại hạt dài, chắc mẩy, to đều và thơm mới.
  • Đậu xanh: tách vỏ, màu vàng óng.
  • Thịt heo: có cả nạc và mỡ.
  • Lá dong: có màu xanh mướt, bản to và đều nhau.
  • Ngoài ra còn có hạt tiêu thơm hảo hạng

Gói bánh Chưng tuy không quá khó, song người gói bánh Chưng phải đặt sự chân trọng những sản vật của quê hương vào mỗi chiếc bánh.

Bánh Chưng cần được buộc bằng lạt kỹ lưỡng để nước không ngấm vào trong nhưng không quá chặt vì gạo nếp vẫn còn nở khi luộc. Sau khi gói xong, bánh phải luộc ngay mới giữ được màu xanh nguyên.

Thời gian nấu bánh có thể hơn 10 tiếng đồng hồ. Cũng chính vì thế hình ảnh cả nhà quây quần trông nồi bánh trong ngày Tết đã kèm theo dư vị yêu thương, tình cảm thuận hòa trong mỗi chiếc bánh.

Khi vớt ra, bánh có màu sắc xanh dịu nhẹ của lá dong, có độ dẻo ngọt của nếp, vị thơm của đậu xanh, béo ngậy của thịt lợn, tất cả hòa quyện thành một món ăn vừa thơm ngon, vừa độc đáo. Khi ăn bánh chưng, người ta có thể chấm với nước mắm thật ngon, thêm củ hành muối, củ cải dầm hay dưa góp sẽ càng đậm đà, khó quên.

Bánh Chưng Tết cũng thể hiện được chữ hiếu của người con với cha mẹ,chính vì thế mà phong tục dùng bánh Chưng làm quà Tết biếu dâng lên cha mẹ cũng từ đây mà có.

Cuộc sống dù có bộn bề,nhiều lo toan, xã hội có phát triển với đủ của ngon vật lạ nhưng 1 chiếc bánh chưng dâng lên bàn thờ gia tiên chắc chắn phải có. Trên bàn thờ gia tiên, ngoài bánh Chưng xanh bên dưa hấu đỏ còn có mâm ngũ quả cùng mâm cỗ mang đặc trưng ngày Tết cổ truyền dân tộc.

Bánh Chưng xanh bên dưa hấu đỏ
Bánh Chưng xanh bên dưa hấu đỏ gắn liền với những sự tích dân gian

Cách gói bánh Chưng truyền thống

Sơ chế nguyên liệu gói bánh Chưng xanh

  • Đậu xanh: Ngâm khoảng 2 tiếng đến khi nở >>  đãi sạch vỏ và bỏ những hạt xấu >> thêm một thìa muối, trộn đều >> đồ chín >> dùng muỗng đánh cho đỗ tơi nhuyễn >> nắm thành từng nắm kích thước vừa phải.
  • Thịt ba chỉ: Rửa sạch >> thái thành từng miếng to bản, dày khoảng 2cm >> ướp gia vị, hạt tiêu vừa đủ.
  • Xay nhỏ lá nếp >>  ngâm gạo nếp >> bánh sẽ xanh và thơm hơn
  • Gạo nếp: Ngâm khoảng 2 tiếng trước khi gói >> để ráo nước >> xóc muối trắng vừa đủ.
  • Lá dong: Rửa thật sạch 2 mặt >> phơi ráo nước >> tách bỏ phần sống lá.

Cách gói bánh chưng xanh bằng khuôn

  • Bước 1: Xếp 4 lá dong, 2 lá dưới úp mặt phải xuống, 2 lá trên ngửa mặt phải lên. Úp ngược khuôn trong lên chính giữa lá.
  • Bước 2: Dùng lá dong gói chiếc khuôn lại.
  • Bước 3: Khi lá dong đã được gấp thành một hình vuông vức, dùng khuôn ngoài đặt bao quanh khuôn trong rồi mở lá và nhấc khuôn trong ra.
  • Bước 4: Cho nguyên liệu gói lần lượt vào phần khuôn lá đã được định hình. Đầu tiên là 1 bát con gạo nếp được dàn đều là khắp khuôn >> đỗ xanh >>thịt đã ướp >> thêm một lượt đỗ >> một lượt gạo rồi gói lá lại thật gọn gàng, kín đều bánh theo các nếp gấp đã có.
  • Bước 5: Sau khi gói xong, dùng một tay giữ phần lá để cố định đồng thời nhẹ nhàng gỡ khuôn bánh ra. Sau đó dùng 4 chiếc lạt buộc chặt bánh. Lạt buộc chặt vừa phải vì gạo nếp còn nở ra trong khi luộc.
Cách gói bánh chưng xanh
Cách gói bánh chưng xanh
Cách gói bánh chưng bằng khuôn
Cách gói bánh chưng bằng khuôn
Gói bánh chưng xanh
Gói bánh
Bánh chưng xanh
Gói bánh bằng khuôn
Bánh chưng ngày Tết
Dùng lạt buộc bánh

Cách luộc bánh Chưng xanh

  • Bước 1: Dùng các phần thừa của lá dong lót đáy nồi >> Xếp bánh Chưng thẳng đứng >> đổ nước ngập bánh >> đặt lên bếp đun.
  • Bước 2: Đun lửa to >> nước sôi thì giảm bớt lửa >> đổ thêm nước nếu bánh không ngập nước >> Một tiếng kiểm tra lượng nước 1 lần.
  • Bước 3: Bánh chưng luộc bằng bếp củi là ngon nhất, thông thường luộc từ 10- 12h.
  • Bước 4: Vớt bánh ra >> xếp thành nhiều lớp >> ép rền bằng cách đè bằng mâm phẳng, trên mâm có vật nặng >> đợi bánh ráo nước là có thể sử dụng để đặt lên mâm cúng, bàn thờ gia tiên…
Luộc bánh chưng xanh
Luộc bánh
Rền bánh chưng
Rền bánh

Bánh Chưng có thể gọi là tinh hoa ẩm thực của văn minh lúa nước, của dân tộc Việt, nên khi gói bánh Chưng, người làm phải hết sức để tâm, cẩn thận trong từng bước để bánh Chưng vừa ngon bên trong, đẹp bên ngoài.